Internationaal

Factchecken voor bazen: losgaan op de feiten

Dec 20, 2016 Dominique Dirkx

Op de redactie van het Zweedse televisieprogramma Uppdrag granskning (Mission Investigate) wordt sinds 2004 elke tekst regel voor regel uitgezocht. Alle feiten moeten kloppen voordat het wordt uitgezonden. Hoofdredacteur Nils Hanson vindt dat alle redacties op deze manier moeten werken. “Je kan echt iemand pijn doen als je een fout maakt.”

Het Zweedse televisieprogramma doet onderzoek naar corruptie, machtsmisbruik en systematische fouten en legt deze bloot in de uitzendingen. Met het line-by-line systeem, dat Hanson in 2004 op zijn redactie introduceerde, wordt elke feit gecontroleerd door twee eindredacteuren. “Elk onderzoeksteam heeft een eindredacteur die tijdens het onderzoek de feiten controleert. Het kan zijn dat deze eindredacteur hierdoor zijn kritische kijk op het onderwerp verliest. Daarom worden alle feiten voor het uitzenden nog keer gecontroleerd door een externe eindredacteur.”

Nils Hanson, hoofdredacteur van het Zweedse programma Uppdrag granskning

In 2003 werd Uppdrag granskning zelf onder de loep genomen door een ander Zweeds programma genaamd Mediamagasinet. Het programma toonde aan dat Uppdrag granskning fouten had gemaakt. “Eigenlijk ben ik heel dankbaar voor hun onderzoek”, legt Hanson uit. “Op de redactie waren ze bij ons erg sceptisch over mijn systeem, ze dachten dat ze foutloos werkten. Nu zagen ze in dat er wel degelijk fouten werden gemaakt. Het heeft mij geholpen om het systeem door te voeren.”

Minder fouten

Sinds het gebruik van Hansons systeem, worden meer feitelijke onjuistheden ontdekt voor uitzending. The Swedish Broadcasting Commission, een instantie die toezicht houdt op de Zweedse media, heeft in 2012 een onderzoek gedaan naar het aantal verkeerde beweringen dat het Zweedse programma heeft uitgezonden in het afgelopen jaar. In de periode van 2001 tot en met 2003 zijn er 216 reportages uitgezonden. Zes daarvan bevatten foute beweringen. In de periode vanaf 2004 tot en met juni 2012 zijn er 613 afleveringen gemaakt, waarvan er 3 niet klopten. “Deze afname is echt te danken aan het systeem. Het komt regelmatig voor dat we tijdens deze factcheck beweringen tegen komen die niet kloppen. Dit kunnen we dan nog aanpassen.”

Zelfverzekerd

“De journalisten zijn nu zelfverzekerder als de uitzending klaar is”, zegt Hanson. “Het kan nog steeds voorkomen dat een fout er toch doorheen komt. Een tijd geleden hadden we een aflevering gemaakt dat over een Zweeds bedrijf ging. In de uitzending wilde we het logo laten zien. Op Google vonden we het logo die op een grappige manier was gefotoshopt. De eindredacteur heeft per ongeluk die foto gebruikt voor de uitzending. Ik heb zelf de aflevering drie keer gekeken, maar ik heb het gewoon niet gezien.”

Ook al was het een kort beeld, het was een fout die eigenlijk niet had gemogen. “Eigenlijk moet je ook elk beeld controleren. Is het beeld wel echt, klopt het? Niet alleen line-by-line, maar ook frame-by-frame.”

 

Is het beeld wel echt, klopt het? Niet alleen line-by-line, maar ook frame-by-frame.

 

Fataal

Sinds een aantal jaar maakt Hanson zijn systeem bekend bij journalisten en redacties. Hij is ervan overtuigd dat de journalistiek zich alleen op deze manier kan verbeteren en kan zorgen dat journalisten betrouwbaar blijven voor het publiek. “Wij (journalisten, red.) hebben heel veel macht. Sommigen realiseren zich dat niet goed. Als we iets publiceren of uitzenden wat negatief is voor een persoon, dan doe je diegene pijn. Als het dan ook niet eens klopt, dan doe je diegene onnodig pijn.”

Inmiddels wordt het systeem ook op verschillende redacties in Jordanië gehandhaafd. ARIJ (Arab Reporters for Investigative Journalism) is een Arabische organisatie voor journalisten die ervoor pleit om het systeem ook in andere Arabische landen, zoals Syrië, Irak, Libanon, door te voeren. “Voor deze journalisten is zo’n systeem erg belangrijk”, legt Hanson uit. “Zij hebben te maken met een strenge regering en corrupte organisaties die vaak veel macht hebben. Ze kunnen de journalisten bedreigen of iets aan doen. Het kan voor hen fataal zijn.”