perugia

Journalisten en klokkenluiders: puur zakelijk of plicht om te beschermen?

Apr 12, 2016 Riffy Bol

Als je de Duitse journalist John Goetz moet geloven, kan de ‘zaak-Snowden’ worden gezien als een reflectie op de staat van de journalistiek. Dat laat hij zien in de lezing ‘From WikiLeaks to Snowden: protecting high-value sources in the age of mass surveillance’ in Perugia.

Aan het begin van de lezing wendt de Duitser zich meteen tot het massaal toegestroomde publiek: “Moet je als journalist juridisch advies geven aan een klokkenluider als Snowden?” Van de enkele honderden aanwezigen steken slechts tien tot twintig mensen hun hand op. Dat had Goetz al verwacht. Er is veel verdeeldheid over de vraag of een journalist die in contact komt met een klokkenluider een zuivere zakelijke relatie moet onderhouden, of dat hij bijvoorbeeld ook verblijfs- of juridische kosten zou moeten betalen.
 
‘Journalistieke plicht tot bronbescherming’
Dat dilemma volgt op de vraag of Snowden een verrader is of een held die misstanden aan de kaak stelt. Stefania Maurizi, schrijvend voor de Italiaanse L’Espresso en La Repubblica, werkt sinds 2009 aan ‘gelekte’ verhalen. Zij ziet Snowden niet als een verrader: “Snowden leverde zeer geheime, explosieve documenten aan journalisten voor het publieke belang. Hij was geen spion, het betrof geen uitwisseling van documenten met bijvoorbeeld de Chinese regering. Jay Carney, de perswoordvoerder van het Witte Huis, zei toen dat in welk land Snowden zich ook op zou houden, de VS er alles aan zouden doen om hem uitgeleverd te krijgen. Dat is bemoeienis met het internationaal recht.” Maurizi noemt het een “journalistieke plicht” om je bron te beschermen: “We moeten aan de goede kant van de geschiedenis staan; de wereld kijkt naar ons.”
 
Ewen MacAskill, onderzoeksjournalist bij The Guardian en één van de journalisten die betrokken waren bij de onthulling van de ‘Snowden Files’ zit in het publiek en pakt de microfoon. “Laura Poitras, die destijds de documentaire Citizenfour maakte, vroeg aan mij wat The Guardian doet om Snowden te beschermen. Ik antwoordde met de vraag wat we kúnnen doen.” MacAskill vermoedde dat zijn krant op z’n minst eventuele juridische kosten voor de Amerikaan kon betalen. Maar als dat uit zou komen, zou het verhaal volgens de onderzoeksjournalist “tainted” (besmet) zijn geraakt.
 
Om de knoop door te hakken, stuurde The Guardian haar advocaat Gill Phillips naar Hongkong, waar Snowden toen zat. MacAskills collega’s Glenn Greenwald en Poitras schakelden nog twee extra raadsmannen uit Hongkong in om Edward Snowden bij te staan. MacAskill: “Phillips zei tegen ons: ‘We hebben al zoveel wetten overtreden, nu kunnen we net zo goed doorgaan.’”
“Phillips zei tegen ons: ‘We hebben al zoveel wetten overtreden, nu kunnen we net zo goed doorgaan.’” – Ewen MacAskill
Klokkenluiders zijn vastberaden
Geen enkel platform heeft meer ervaring met klokkenluiders en het lekken van documenten dan WikiLeaks. Sarah Harrison, een nabije adviseur van WikiLeaks-oprichter Julian Assange, zit ook in het panel. Als ervaringsdeskundige denkt zij dat de meeste klokkenluiders vastbesloten zijn om misstanden aan het licht te brengen. “Snowdens hoogste prioriteit was de overhandiging van de documenten over de NSA”, zegt “Hij [Snowden, RB] hield er altijd rekening mee dat hij gearresteerd kon worden, of minstens met sancties te maken kon krijgen.”
 
Na pikante onthullingen door WikiLeaks droogden de donaties voor het klokkenluidersplatform op. Toch kan Snowden volgens Harrison ook nu nog goed leven van het ‘spaargeld’ dat hij als systeembeheerder bij Booz Allen Hamilton verdiende. Met klokkenluiders Assange en Chelsea Manning liep het minder goed af: de eerste zit min of meer vast in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen, de tweede zit 35 jaar gevangenisstraf uit. Voor hen kan de journalistiek weinig meer betekenen, al is het maar omdat zij in tegenstelling tot Snowden níet wachtten tot een medium hun verhalen eerst redigeerde.

Image Credits: Riffy Bol.